ચીનના વાંસના ધડાકાથી શરૂ થયેલી સફર કેવી રીતે પહોંચી ભારતની દિવાળી સુધી? | History of Fire Crackers| CTN Gujarat

ફટાકડાનો ઇતિહાસ: ચીનના વાંસના ધડાકાથી શરૂ થયેલી સફર કેવી રીતે પહોંચી ભારતની દિવાળી સુધી?

દિવાળીમાં ફટાકડા ફોડવાની પરંપરા પ્રાચીન નથી, ચીનમાં થયો હતો બારૂદનો વિકાસ; જાણો ફટાકડાનો 1,000 વર્ષથી વધુ જૂનો રસપ્રદ ઇતિહાસ

દિવાળી એટલે દીવડાઓનો તહેવાર, રોશનીનો ઉત્સવ અને ખુશીઓની ઉજવણી. પરંતુ આજના સમયમાં દિવાળીની ઉજવણી ફટાકડા વિના અધૂરી માનવામાં આવે છે. શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે ફટાકડાની શરૂઆત ક્યાંથી થઈ? સૌપ્રથમ ફટાકડા કોણે બનાવ્યા? અને દિવાળી સાથે ફટાકડાનું જોડાણ ક્યારથી શરૂ થયું?

ફટાકડાનો ઇતિહાસ જાણીએ તો તેની શરૂઆત ભારતમાંથી નહીં, પરંતુ પ્રાચીન ચીનમાંથી થઈ હોવાનું જાણવા મળે છે.

ચીનમાં કેવી રીતે થઈ ફટાકડાની શરૂઆત?

ઐતિહાસિક વિગતો અનુસાર, આશરે 7મીથી 9મી સદી દરમિયાન ચીનમાં બારૂદના પ્રયોગોનો વિકાસ થયો હતો. શરૂઆતના સમયમાં લોકો વાંસના સૂકા ટુકડાઓને આગમાં નાખતા હતા. ગરમીના કારણે વાંસ ફાટતો અને જોરદાર અવાજ થતો હતો.

ચીનની લોકમાન્યતાઓમાં આ અવાજથી દુષ્ટ આત્માઓ અને નકારાત્મક શક્તિઓ દૂર ભાગે છે એવી માન્યતા પણ પ્રચલિત હતી. સમય જતાં બારૂદના ઉપયોગથી અવાજ કરતા પ્રારંભિક ફટાકડાઓ બનાવવામાં આવ્યા.

બારૂદની શોધ કેવી રીતે થઈ?

ચીનના પ્રાચીન રાસાયણિક પ્રયોગો દરમિયાન અમરત્વની દવા શોધવાના પ્રયાસો કરવામાં આવતા હતા. આવા પ્રયોગોમાં પોટેશિયમ નાઇટ્રેટ (શોરા), ગંધક અને લાકડાના કોલસાના મિશ્રણમાંથી બારૂદ તૈયાર થયું.

આ શોધે માત્ર ફટાકડાના ઇતિહાસને જ નહીં, પરંતુ યુદ્ધ અને સૈન્ય ટેક્નોલોજીના ઇતિહાસને પણ બદલી નાખ્યો.

ચીનથી યુરોપ અને પછી દુનિયાભરમાં ફેલાયો ફટાકડાનો ઉપયોગ

ચીનમાંથી બારૂદ અને આતશબાજીની ટેક્નોલોજી વેપાર માર્ગો અને અન્ય સંપર્કો દ્વારા મધ્ય એશિયા તથા યુરોપ સુધી પહોંચી. યુરોપમાં શરૂઆતમાં તેનો ઉપયોગ સૈન્ય અને શાહી કાર્યક્રમોમાં થતો હતો.

પછી ઇટાલી સહિતના યુરોપીયન દેશોમાં આતશબાજીની કળાનો વિકાસ થયો. 19મી સદીમાં વિવિધ રાસાયણિક તત્ત્વોના ઉપયોગથી રંગબેરંગી આતશબાજી બનાવવાની ટેક્નોલોજી વિકસિત થઈ.

ભારતમાં ક્યારે પહોંચ્યા ફટાકડા?

ભારતમાં પણ મધ્યકાલીન સમયગાળામાં બારૂદ અને આતશબાજીનો ઉપયોગ શરૂ થયો હતો. ઇતિહાસકાર પી.કે. ગોડેના સંશોધન મુજબ, ઈ.સ. 1400થી 1900 દરમિયાન ભારતમાં ફટાકડા અને આતશબાજીના ઉપયોગનો વિકાસ થયો હતો.

ઈ.સ. 1443માં વિજયનગર સામ્રાજ્યના મહાનવમી ઉત્સવ દરમિયાન આતશબાજીનો ઉલ્લેખ મળે છે. ત્યારબાદ રાજદરબારો, શાહી પ્રસંગો, લગ્નો અને વિવિધ ઉત્સવોમાં આતશબાજીનો ઉપયોગ વધ્યો.

દિવાળી અને ફટાકડાનું જોડાણ ક્યારથી શરૂ થયું?

દિવાળીની પરંપરા ફટાકડાથી ઘણી જૂની છે. પ્રાચીન સમયથી દિવાળી પર દીવડાં પ્રગટાવવા, ઘરોને રોશનીથી શણગારવા, લક્ષ્મીપૂજન કરવા અને આનંદની ઉજવણી કરવાની પરંપરા રહી છે.

ફટાકડાનો ઉપયોગ દિવાળીની ઉજવણીમાં પાછળથી જોડાયો. ખાસ કરીને મધ્યકાલીન અને ત્યારબાદના સમયમાં રાજવી તથા સામાજિક ઉજવણીઓમાં આતશબાજીનું મહત્વ વધ્યું.

એટલે કે દિવાળીનો મૂળ આધાર દીપપ્રાગટ્ય અને ધાર્મિક પરંપરા છે, જ્યારે ફટાકડા પાછળથી ઉજવણીનો એક ભાગ બન્યા.

ભારતમાં ફટાકડા ઉદ્યોગનું કેન્દ્ર છે શિવકાશી

તમિલનાડુનું શિવકાશી આજે ભારતમાં ફટાકડાના ઉત્પાદન માટે જાણીતું કેન્દ્ર છે. અહીં ફટાકડા બનાવવાનો ઉદ્યોગ મોટા પાયે વિકસ્યો છે અને દેશના વિવિધ વિસ્તારોમાં ફટાકડાનો પુરવઠો કરવામાં આવે છે.

અંતમાં...

ચીનમાં વાંસના ટુકડાઓમાંથી નીકળતા અવાજથી શરૂ થયેલી ફટાકડાની સફર આજે આધુનિક રંગબેરંગી આતશબાજી સુધી પહોંચી છે. હજારો વર્ષના આ ઇતિહાસમાં ફટાકડાએ અનેક પરિવર્તનો જોયાં છે.

પરંતુ એક વાત યાદ રાખવી જરૂરી છે કે દિવાળીનો સાચો અર્થ પ્રકાશ, આનંદ, શાંતિ અને ખુશીઓ છે. તહેવારની ઉજવણી કરતી વખતે જાહેર સુરક્ષા, બાળકોની સલામતી, આગથી બચાવ અને પર્યાવરણનું ધ્યાન રાખવું પણ એટલું જ જરૂરી છે.

નોંધ: આ લેખમાં ઐતિહાસિક સમયગાળાઓ અંદાજિત છે. ફટાકડાના વિકાસ અને ભારતમાં તેના પ્રસાર અંગેના કેટલાક પ્રારંભિક ઐતિહાસિક ઉલ્લેખો સંશોધકોના અભ્યાસ પર આધારિત છે.